Petra De Sutter

Fertiliteitsexperte, senator & parlementslid voor Groen in de Raad van Europa

Ethics, Science, Sexual & reproductive health

Een kind van eigen huid – De Tijd

Dit artikel verscheen op 16 september 2017 in De tijd.

Vergeet alles wat u over de voortplanting hebt geleerd. Straks volstaat een stukje huid om een baby te maken. Biologisch wordt de man overbodig.
De revolutie van de menselijke voortplanting is ontkiemd in een muizenstaartje. Wetenschappers kunnen namelijk cellen uit dat staartje herprogrammeren tot stamcellen, die het potentieel hebben om uit te groeien tot bijna elke biologische functie. Van die stamcellen zijn via chemische bewerking eicellen gemaakt, die bevrucht zijn met zaad van een andere muis. Na inplanting van de embryo’s leidde dat tot de geboorte van enkele gezonde kleintjes.

De duizelingwekkende impact van dat kleine roze muizennest onthult Petra De Sutter, een internationaal gerenommeerde fertiliteitsexpert verbonden aan het UZ Gent, in het boek ‘De maakbare baby’. ‘Ivg of in vitro gametogenese, waarbij geslachtscellen in het labo worden gemaakt, zet de voortplanting op z’n kop’, stelt ze onomwonden.

De Sutter schetst een wereld waarin mannen overbodig worden, voor de voortplanting dan toch. Vrouwen die een ivf-behandeling volgen, moeten niet langer een belastende hormoonbehandeling ondergaan: hun eicellen hoeven niet langer te worden ‘geoogst’, een ingreep waarbij nog elk jaar vrouwen sterven omdat ze extreem reageren op de hormonen. Er komt ook een einde aan ‘social freezing’, waarbij vrouwen eigen eicellen invriezen omdat ze eerst carrière willen maken of wachten op de juiste partner. Met ivg wordt de biologische klok mogelijk gestopt.

Kinderen maken we in de toekomst alleen. Een vrouw laat gewoon zaadcellen ‘groeien’ uit een door haar afgeleverd huidmonster. Dat zaad wordt gebruikt om haar eigen eicel te bevruchten. Het kind dat daaruit wordt geboren, heeft dezelfde genenmix als een broer of een zus van de moeder.

Maar het kan ook met drie: vorig jaar werd in Mexico een jongen geboren met genetisch materiaal van drie mensen. De chromosomen van de moeder, een vrouw met een ernstige genetische afwijking, werden ingebracht in een donoreicel van een gezonde vrouw. Die eicel werd bevrucht met zaad van de vader.

Dankzij ivg hebben lesbische stellen met een kinderwens geen zaaddonor meer nodig. Ze kunnen samen een baby krijgen met honderd procent eigen genetisch materiaal. Omdat vrouwen XX-chromosomen hebben, en mannen XY, zal het eigen kindje van twee vrouwen wel altijd een meisje zijn. Mannen kunnen trouwens ook alleen een eigen kind krijgen, ze moeten alleen nog een draagmoeder zoeken. En zelfs dat wordt ooit overbodig, als de kunstmatige baarmoeder realiteit wordt.

Kleinere genenpool

Behalve een prikkelende, bij momenten huiveringwekkend wetenschappelijk werk is ‘De maakbare baby’ een boek dat ethische en filosofische vragen stelt. Raken we hier aan de essentie van de mens? En wat is dat dan? Wat betekent het om moeder of vader te zijn? Of een man, een vrouw? Mag je met jezelf een kind maken?

Bij solovoortplanting trekt de gynaecologe zelf de rode lijn. ‘Maar dat is een persoonlijk standpunt, want tegelijk behandel ik bijna elke dag alleenstaande vrouwen met anoniem donorsperma. Waarom kan dat wel? Of waarom zouden lesbische stellen wettelijk wel een eigen kind mogen krijgen via een zaaddonor, maar niet uit eigen genetisch materiaal? We betreden hier een bijzonder nieuw terrein. Ethisch waden we nog in het moeras.’

Voorlopig spelen de ontwikkelingen zich in het labo af. De Sutter zegt dat nog veel dierproeven nodig zijn om uitsluitsel te geven over de veiligheid en de efficiëntie van de techniek. Bij het eerste geslaagde muizenproject zijn 316 embryo’s geplaatst om elf muisjes geboren te laten worden. ‘Efficiënt kan je dat niet noemen. De muizen zagen er wel gezond uit, maar we weten nog niets over hun levensverwachting of over de levenskwaliteit van de generaties die na hen komen.’

Een van de grote bedenkingen bij de nieuwe vruchtbaarheidstechniek is dat het gebruik van eigen cellen de genenpool kleiner maakt, wat mogelijk het risico op afwijkingen verhoogt, zoals bij incest. Ook de eventuele effecten van de behandeling op de genetica van de nakomelingen zijn nog onbekend. Bij ivf weten we intussen dat er een lichte invloed is op de gezondheid van de kinderen. Ze worden vaker te vroeg – en lichter en kleiner – geboren. Ook zijn er aanwijzingen dat ze iets meer vatbaar zijn voor chronische aandoeningen, al is niet duidelijk wat precies het verband met ivf is.

Misschien botsen we op een gegeven moment wel op de grenzen van de biologie, zegt De Sutter. ‘Stel dat de efficiëntie zo laag blijft, of dat de embryo’s van nakomelingen erg beschadigd blijken. Dan stopt het verhaal. Nog niet zo lang geleden dachten we ook heel dicht bij het klonen van de mens te staan, tot bleek dat kloondieren niet zo lang leefden als verwacht. Het onderzoek heeft daarna lang stilgestaan. Intussen is het klonen van mensen in veel landen verboden.’

De verwachting is dat over vijf à tien jaar de hierboven beschreven scenario’s werkelijkheid worden. Beter gezegd: dan kan het technisch. Het onderzoek zit in een stroomversnelling sinds wetenschappers drie jaar geleden hebben aangetoond dat ze gekloonde embryonale stamcellen in het labo kunnen laten groeien.

Struikelblok in het nabootsen van de voortplanting is onder andere de meiose, het deelproces waaruit de geslachtscellen ontstaan. Maar de wetenschappelijke ontwikkelingen gaan volgens De Sutter snel. ‘Het risico bestaat dat we op een bepaald moment voor voldongen feiten worden geplaatst. Of dat een kind uit kunstmatige eicellen wordt geboren in landen als Mexico en Oekraïne, waar geen regels zijn. De vraag is: wie zal het als eerste aandurven om een kind geboren te laten worden uit kunstmatige cellen?’

Petra De Sutter

Reageren is niet mogelijk

Thema door Anders Norén